प्रदोष व्रत म्हणजे काय?

प्रदोष व्रत हे प्रत्येक चंद्र पक्षातील त्रयोदशी (तेराव्या तिथीला) पाळलेला उपवास आहे, ज्यामध्ये भगवान शिवाची पूजा विशेषतः प्रदोष काळात — सूर्यास्ताच्या आसपासच्या संधिप्रकाशात — केली जाते.

पूजा विशेषतः संध्याकाळीच का केली जाते?

प्रदोष काळ हा शिवाचा सर्वात कृपाळ्य तासह मानला जातो, जो चंद्रदेवाच्या शापमुक्तीच्या कथेशी संबंधित आहे — असे मानले जाते की त्याच वेळी केलेल्या पूजेमुळे त्यांची सुटका झाली.

सोम प्रदोष किंवा शनि प्रदोष म्हणजे काय?

त्रयोदशी सोमवारी आल्यास त्याला सोम प्रदोष, आणि शनिवारी आल्यास शनि प्रदोष म्हणतात — दोन्ही विशेष शक्तिशाली संयोग मानले जातात, जे दिवसाचे स्वतःचे महत्त्व दुप्पट करतात (सोमवार हा शिवाचा दिवस, तर शनिवार हा शनिदेवाचा दिवस).

पुनरावृत्ती होणारे / पंधरवड्यातून एकदा · दर महिन्यात दोनदा, वर्षभर

प्रदोष व्रत

याला हेही म्हणतात प्रदोषम् · त्रयोदशी व्रत

देवता: शिव, पार्वतीपंचांगावरून घेतलेले

कधी केले जाते

प्रदोष व्रत ची वेळ

हिंदू कॅलेंडर

चंद्र महिन्याच्या दोन्ही पक्षांतील त्रयोदशी, म्हणजे तेरावी तिथी, प्रदोष काळात — सूर्यास्ताच्या सुमारे नव्वद मिनिटे आधी आणि नंतरचा संधिप्रकाश. प्रत्येक पक्षासाठी पंचांगानुसार गणना केली जाते; सोमवारी (सोम प्रदोष) किंवा शनिवारी (शनि प्रदोष) येणारी त्रयोदशी विशेष शुभ मानली जाते.

कधी

दर महिन्यात दोनदा, वर्षभर

पुनरावृत्ती होणारी किंवा सरकणारी व्रते या महिन्याच्या पंचांगातून अचूक पुढील तारखेसाठी तपासणे चांगले.

महत्त्व

प्रदोष व्रत का केले जाते

प्रदोष व्रत हे भगवान शिवाच्या संध्याकाळच्या पूजेसाठी केले जाते, असे मानले जाते की त्या वेळी ते विशेष कृपाळू, नृत्यमय रूपात (नटराज) असतात. हे व्रत कठीण प्रसंगांतून मुक्तता, मुलांचे कल्याण, आणि सामान्य समृद्धी व शांतीसाठी केले जाते.

कथा

मागील पौराणिक कथा

समुद्र मंथनाशी (विश्वाच्या महासागराच्या मंथनाशी) संबंधित एक प्रसिद्ध कथा सांगते की, मंथनातून निघरंच्या विषारी हलाहल विषाचे भक्षण करून विश्वाचे संरक्षण करण्यासाठी शिवांनी ते गिळण्याऐवजी स्वतःच्या कंठात धारण केले — ज्यामुळे त्यांना नीळकंठ हे नाव प्राप्त झाले. दुसऱ्या एका संबंधित कथेनुसार, चंद्रदेवाला त्यांचे सासरे दक्ष यांनी संपूर्णपणे क्षीण होण्याचा शाप दिला, आणि संध्याकाळी शिवाची पूजा केल्याने त्यांना वाढत्या-झऱ्यत्या चक्रात पुनर्स्थापित केले गेले — हीच गोष्ट भक्त प्रदोषाची पूजा त्या विशिष्ट घटिकेत करतात याचे मूळ कारण मानतात.

विधी

प्रदोष व्रत कसा साजरा केला जातो

1दिवसभर उपवास, संध्याकाळच्या शिव पूजेनंतरच अन्नग्रहण
2शिवलिंगावर पाणी, दूध आणि बेल (बिल्व) पानांनी अभिषेक
3पूजा विशेषतः प्रदोष काळातील संधिप्रकाशाच्या विशिष्ट खिडकीतच केली जाते, इतर कोणत्याही वेळी नाही
4शिव पंचाक्षरी मंत्र ('ॐ नमः शिवाय') आणि शिव चालीसाचे जप

भारतभर

प्रादेशिक भिन्नता

तमिळनाडू आणि संपूर्ण दक्षिण भारतात 'प्रदोषम्' या नावाने मोठ्या प्रमाणात पाळले जाते, जिथे त्रयोदशीच्या संध्याकाळी मंदिरांमध्ये नटराज रूपात अभिषेकांसाठी मोठी गर्दी जमते; उत्तर भारतात हे अधिकतर घरगुती व्रत म्हणून पाळले जाते. सोम प्रदोष (सोमवारी) आणि शनि प्रदोष (शनिवारी) यांना पंधरवड्यातील सर्वात शक्तिशाली प्रदोष मानले जाते.

प्रश्न