હરતાલિકા નામનો અર્થ શું છે?

'હરત' એટલે અપહરણ અને 'આલિકા' એટલે સખી — આ નામ પાર્વતીને તેમની સખી દ્વારા જંગલમાં લઈ જવાની ઘટનાનું સ્મરણ કરાવે છે, જેથી તેઓ પિતાએ પસંદ કરેલા પતિને છોડીને શિવ સાથે લગ્ન કરવા માટે તપસ્યા કરી શકે.

શું હરતાલિકા તીજ નિર્જળ (જળ વિનાનું) વ્રત છે?

ઘણી સ્ત્રીઓ અગાઉની સાંજથી અન્ન અને જળ બંને છોડીને કઠોર નિર્જળ વ્રત રાખે છે, જ્યારે અન્ય ઓછી કઠોર રીતે પણ વ્રત રાખે છે. આ વ્રતને વર્ષનાં સૌથી વધુ કઠોર વ્રતો પૈકીનું એક માનવામાં આવે છે.

હરતાલિકા તીજ અને ગણેશ ચતુર્થીનો સંબંધ શું છે?

હિંદુ પંચાંગ મુજબ આ વ્રત ગણેશ ચતુર્થીની ઠીક એક દિવસ પહેલાં આવે છે (ભાદ્રપદ શુક્લ ત્રિતીયા, ચતુર્થીથી એક દિવસ પહેલાં), પરંતુ આ બંને ઉત્સવોનો એકબીજા સાથે કોઈ પ્રત્યક્ષ વિધિગત સંબંધ નથી.

વાર્ષિક · ઓગસ્ટ–સપ્ટેમ્બર

હરતાલિકા તીજ

આ નામે પણ ઓળખાય છે હરતાલિકા વ્રત

દેવી-દેવતાઓ: શિવ, પાર્વતીપંચાંગ માંથી લેવામાં આવ્યું છે

ક્યારે રાખવામાં આવે છે

હરતાલિકા તીજ નો સમય

હિંદુ કેલેન્ડર

ભાદ્રપદ મહિનાના શુક્લ પક્ષની ત્રિતીયા, એટલે કે ત્રીજ — ગણેશ ચતુર્થીની ઠીક પહેલાંનો દિવસ. દર વર્ષે પંચાંગ મુજબ ગણવામાં આવે છે.

ક્યારે

ઓગસ્ટ–સપ્ટેમ્બર

પુનરાવર્તિત કે સ્થળાંતરિત વ્રતો માટે ચોક્કસ આગળની તારીખ માટે આ મહિનાના પંચાંગ સાથે તપાસવું શ્રેષ્ઠ છે.

મહત્વ

હરતાલિકા તીજ શા માટે રાખવામાં આવે છે

હરતાલિકા તીજનું વ્રત સુહાગણ સ્ત્રીઓ પોતાના પતિની લાંબી આયુષ્ય અને દાંપત્ય સુખ માટે રાખે છે, જ્યારે કુંવારી યુવતીઓ શિવ જેવો સમર્પિત પતિ મળે તે માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ વ્રત દેવી પાર્વતીએ શિવને પતિ રૂપે પ્રાપ્ત કરવા માટે કરેલી કઠોર તપસ્યાની યાદમાં રાખવામાં આવે છે, અને તે વર્ષનાં સૌથી કઠોર વ્રતો પૈકીનું એક ગણાય છે.

વાર્તા

તેની પાછળની દંતકથા

શિવ પુરાણમાં વર્ણવ્યા મુજબ, પાર્વતીના પિતા હિમવને તેમનાં પુત્રીનું લગ્ન વિષ્ણુ સાથે કરાવવાનો નિશ્ચય કર્યો હતો, પરંતુ પાર્વતીનું હૈયું તો શિવ પર જ મંડાયેલું હતું. તેમની એક હૂંફની સખીએ તેમને જંગલમાં લઈ જઈને છુપાવી દીધાં — 'હરત' (અપહરણ) અને 'આલિકા' (સખી) શબ્દોમાંથી આ વ્રતનું નામ આવ્યું છે — જ્યાં પાર્વતીએ અન્ન-જળ ત્યાગ કરીને કઠોર તપસ્યા કરી, અને છેવટે શિવ પ્રગટ થઈને તેમની સાથે લગ્ન કરવા સંમત થયા. ભક્તજનો તે તપસ્યાની યાદમાં વ્રત રાખે છે.

વિધિઓ

હરતાલિકા તીજ કેવી રીતે ઉજવવામાં આવે છે

1અગાઉના દિવસે સાંજથી લઈને બીજે દિવસે સવાર સુધી કઠોર ઉપવાસ — ઘણીવાર નિર્જળ (અન્ન-જળ વિના) વ્રત
2રેતી કે માટીમાંથી શિવ-પાર્વતીની એકસાથે મૂર્તિ બનાવીને પૂજા કરવી
3કઠોર અનુષ્ઠાનમાં ભજનો સાથે આખી રાત જાગરણ (જાગરો) કરવો
4પૂજા પૂર્ણ થયા પછી બીજે દિવસે સવારે જ ઉપવાસ ખોલવો

સમગ્ર ભારતમાં

પ્રાદેશિક ભિન્નતાઓ

આ વ્રત મુખ્યત્વે ઉત્તર ભારતમાં — ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશમાં ખૂબ જ પ્રચલિત છે, જ્યાં સ્ત્રીઓ સગી સંબંધીઓ અને સખીઓ સાથે મળીને, એકાંત નહીં પણ સામૂહિક રીતે, આખો દિવસ ઉજવે છે.

પ્રશ્નો